De meeste vrouwen kennen PMS wel: de prikkelbaarheid, het opgeblazen gevoel, de onbedwingbare trek in elk koolhydraat dat in de buurt komt. Maar voor sommige vrouwen is wat er in de twee weken voor hun menstruatie gebeurt veel meer dan dat.

Het is het soort sombere bui, woede of hopeloosheid dat oprecht in de weg zit bij werk, relaties en het dagelijks leven. Het komt elke maand opnieuw terug, als een klok, en verdwijnt op het moment dat de menstruatie begint.

Klinkt dit bekend? Dan ben je niet "gewoon slecht in PMS hebben." Er is een naam voor wat je beschrijft, en het is een erkende medische aandoening met écht effectieve behandelingen.

Wat PMS eigenlijk is

Premenstrueel syndroom is het cluster aan lichamelijke en emotionele klachten dat opduikt in de week of twee weken voor je menstruatie, en weer verdwijnt zodra het bloedverlies begint.

Thuisarts.nl noemt de meest voorkomende klachten: stemmingswisselingen, prikkelbaarheid, sombere bui, angstgevoelens, vermoeidheid, een opgeblazen gevoel, gevoelige borsten, hoofdpijn en veranderingen in je eetlust of slaap.

Het komt enorm veel voor. Een systematische review van 17 studies vond dat ongeveer 48% van de vrouwen in een of andere vorm PMS ervaart. Voor de meeste vrouwen zijn de klachten behapbaar, ook al zijn ze vervelend.

Aanpassingen in je leefstijl (regelmatig sporten, minder cafeïne en alcohol, beter slapen, meer omega 3 en magnesium) kunnen de scherpste randjes eraf halen, en veel vrouwen merken dat hun klachten verzachten met hormonale anticonceptie.

Wat PMDD is

Premenstrual dysphoric disorder, in het Nederlands ook wel premenstrueel dysfore stoornis genoemd, is in medische termen ernstige PMS met flinke stemmingsklachten. In de praktijk is het een heel ander beest.

PMDD treft naar schatting 3 tot 8% van de vrouwen in de vruchtbare leeftijd, en de klachten moeten ernstig genoeg zijn om werk, school, sociaal leven of relaties te verstoren. De stemmingscomponent is het bepalende kenmerk: diepe sombere bui, hopeloosheid, intense prikkelbaarheid of woede, overweldigend voelende angst, en soms zelfs suïcidale gedachten.

Dit zijn geen "slecht humeur met een vleugje opgeblazen gevoel" klachten. Dit zijn klachten die een psychiater zou herkennen als serieus, alleen komen ze cyclisch op en verdwijnen ze binnen een paar dagen na het begin van je menstruatie.

Dat laatste detail is belangrijk. PMDD is in de DSM-5 inmiddels geclassificeerd als een aparte aandoening onder de depressieve stoornissen, maar in tegenstelling tot een depressie verdwijnen de klachten volledig tijdens de folliculaire fase van je cyclus (de eerste twee weken). Juist dat cyclische patroon is wat PMDD onderscheidt.

PMDD wordt ook in verband gebracht met aanzienlijk hogere percentages suïcidale gedachten. Onderzoek laat een viervoudige toename zien in suïcidale gedachten en een zevenvoudige toename in het risico op een suïcidepoging bij vrouwen met deze aandoening. Dit is geen voetnoot. Het is precies waarom een goede diagnose en behandeling er écht toe doen.

Hoe ze verschillend worden gediagnosticeerd

PMS wordt meestal vastgesteld op basis van jouw beschrijving van de klachten en wanneer ze opkomen. Er is geen specifieke test voor. Je huisarts zal waarschijnlijk vragen naar het patroon, de heftigheid en de impact op je leven.

PMDD heeft strengere diagnostische criteria. Om aan de DSM-5 definitie te voldoen moet je ten minste vijf klachten hebben (waarvan ten minste één een stemmingsklacht is zoals somberheid, angst, prikkelbaarheid of stemmingswisselingen), die zich in de week voor je menstruatie voordoen in de meeste cycli van het afgelopen jaar, en die binnen een paar dagen na het begin van het bloedverlies weer verdwijnen. De crux is dat de diagnose vooruitkijkend bevestigd moet worden, en dat betekent dat je huisarts of specialist minstens twee maanden aan dagelijkse symptoomregistratie moet zien, niet alleen een terugblikkende beschrijving.

Dit is precies waarom symptomen bijhouden zo belangrijk is. Zonder die data hebben huisartsen vaak moeite om PMDD te onderscheiden van depressie, angststoornissen of andere stemmingsproblemen, en kunnen vrouwen jarenlang verkeerd gediagnosticeerd of niet serieus genomen worden.

Welke behandelingen er zijn voor PMDD

Er is geen één oplossing, en de behandeling combineert meestal verschillende benaderingen. Wat werkt verschilt enorm per persoon.

Leefstijlaanpassingen.

Regelmatig aerobe beweging, minder cafeïne en alcohol, een consistent slaapritme, stressmanagement en aanpassingen in je voeding (meer omega 3, calcium, magnesium, vitamine B6) hebben bewijs achter zich als het gaat om het verzachten van PMDD klachten. Dit lost PMDD zelden in z'n eentje op, maar het ondersteunt andere behandelingen.

Cognitieve gedragstherapie (CGT).

Er is groeiend bewijs dat CGT, vooral als het specifiek is afgestemd op PMDD, kan helpen om de emotionele klachten en de impact op je dagelijks leven te hanteren. Vaak beschikbaar via de basis GGZ of een eerstelijns psycholoog na verwijzing van je huisarts.

SSRI's (selectieve serotonine heropname remmers).

Antidepressiva zoals fluoxetine, sertraline en citalopram zijn de eerste medische behandeling voor PMDD. Je kunt ze continu innemen of alleen tijdens de luteale fase (de twee weken voor je menstruatie). Bij PMDD werken ze vaak veel sneller dan bij een depressie, soms al binnen een paar dagen.

Hormonale opties.

Combinatiepillen (vooral de nieuwere met drospirenon) kunnen helpen door de eisprong te onderdrukken. Voor ernstige PMDD die niet reageert op andere behandelingen kan een gynaecoloog GnRH agonisten overwegen, die in feite de menstruatiecyclus tijdelijk stilleggen. Een operatie (verwijdering van de eierstokken) is een allerlaatste optie en wordt alleen overwogen in zeer ernstige gevallen.

De juiste aanpak hangt af van je klachten, je leefstijl, of je hormonale anticonceptie wilt, en je medische geschiedenis. Een huisarts kan het gesprek starten, maar een doorverwijzing naar een gynaecoloog of een gespecialiseerd menstruatiezorgteam is vaak nuttig.

Hoe je je klachten bijhoudt vóór je afspraak

Dit is verreweg het nuttigste wat je kunt doen. Gratis apps werken goed (zoek er een die specifiek PMDD tracking ondersteunt), of een simpel notitieboekje doet ook prima. Hou minstens twee volledige cycli lang dagelijks bij:

• Je stemming, op een schaal van 1 tot 10 (of meer specifiek: somberheid, prikkelbaarheid, angst)

• Energieniveau en slaapkwaliteit

• Lichamelijke klachten (opgeblazen gevoel, hoofdpijn, gevoelige borsten, krampen)

• Eventuele impact op werk, relaties of dagelijks functioneren

• De eerste dag van je menstruatie per cyclus

Na twee maanden is het patroon (als er een is) meestal duidelijk: klachten die opbouwen in de luteale fase, pieken vlak voor je menstruatie, en binnen een paar dagen na het begin van het bloedverlies weer wegzakken. Neem dit mee naar je afspraak. Het is voor een huisarts veel lastiger om je weg te wuiven als je data hebt.

Een woord dat ertoe doet

Heeft iemand ooit tegen je gezegd dat het "gewoon PMS" is of "tussen je oren zit," en denk je tijdens het lezen van dit artikel "maar dit verpest mijn leven elke maand"? Geloof jezelf alsjeblieft. PMDD is een echte, erkende medische aandoening. Het is geen karakterzwakte, geen zwakte, en niet iets waar je je doorheen moet bijten.

Thuisarts.nl en de Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie hebben informatie over PMS en PMDD, en er zijn betrouwbare bronnen die meer diepgang bieden (zoals MIND korrelatie voor mentale gezondheid, het Trimbos instituut, en de International Association for Premenstrual Disorders).

Je verdient het om serieus genomen te worden. Hou je klachten bij, vraag om een verwijzing als je niet vooruit komt, en weet dat er mensen zijn die elke dag in dit veld werken en precies begrijpen wat je beschrijft.

De conclusie

PMS en PMDD zitten op hetzelfde spectrum, maar het zijn niet dezelfde aandoening. Zijn je klachten mild tot matig en verdwijnen ze snel? Dan zit je waarschijnlijk in het PMS gebied, en leefstijlaanpassingen helpen meestal.

Verstoren je klachten écht je leven, volgen ze een duidelijk maandelijks patroon en omvatten ze ernstige stemmingsklachten? Dan is het de moeite waard om naar je huisarts te gaan met een symptoomdagboek en specifiek naar PMDD te vragen. De diagnose doet ertoe, want de behandelingen zijn anders, en ze werken.

Heb je last van gedachten aan zelfmoord of zelfbeschadiging? Neem dan contact op met je huisarts, bel 113 Zelfmoordpreventie (113, gratis, 24 uur per dag), of chat via 113.nl. Je hoeft niet te wachten tot het slechter wordt om hulp te vragen.

Bronnen

• Thuisarts.nl: Premenstrueel syndroom (PMS). https://www.thuisarts.nl/pms

• Thuisarts.nl: Menstruatie. https://www.thuisarts.nl/menstruatie

• Nederlandse Vereniging voor Obstetrie en Gynaecologie (NVOG): Patientenvoorlichting PMS en PMDD. https://www.nvog.nl/patientvoorlichting/

• Trimbos Instituut: Stemmings- en angstklachten. https://www.trimbos.nl/onderwerpen/stemmingsklachten/

• MIND Korrelatie: Hulp bij psychische klachten. https://mindkorrelatie.nl/

• 113 Zelfmoordpreventie: Praten over zelfmoordgedachten. https://www.113.nl/

• NCBI / StatPearls: Premenstrual Dysphoric Disorder. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK532307/

• University of Oxford: New data shows prevalence of Premenstrual Dysphoric Disorder (PMDD), 2024. https://www.ox.ac.uk/news/2024-01-29-new-data-shows-prevalence-premenstrual-dysphoric-disorder-pmdd

• International Association for Premenstrual Disorders (IAPMD). https://iapmd.org/

Vrouwen Zorgeloos is een platform over vrouwengezondheid en lifestyle, opgericht om eerlijk advies, echte ervaringen en praktische welzijnstips te delen voor vrouwen in elke levensfase.